as_czerwony.jpg
HomeNiepłodność u suk

Niepłodność u suk

Lek.wet. Dominika Wielgosińska

Jako przyczynę niepłodności u suk wyróżnia się:

  • zaburzenia rozwoju poszczególnych części narządu rodnego
  • niepłodność w wyniku nieodpowiedniego zorganizowania krycia
  • zaburzenia czynnościowe w narządzie rodnym
  • choroby macicy
  • choroby pochwy
  • infekcje i inwazje narządu rodnego

 

Zaburzenia rozwojowe poszczególnych części narządu rodnego występują bardzo rzadko u suk. Obejmują one obojnactwo prawdziwe(obecność tkanki jądra i jajnika),obojnactwo rzekome (obecność jąder lub jajników przy pośredniej budowie narządów płciowych), agenezję (brak narządu), hipoplazję (niedorozwój narządu), aplazję (niewykształcenie się narządu mimo wykształcenia jego zawiązka lub też zanik funkcji narządu) jajników oraz szyjki macicy i jajowodów. Zaburzeniami rozwojowymi z jakimi zazwyczaj spotyka się lekarz weterynarii w swojej praktyce są przegrody w pochwie utrudniające kopulację.

Niepłodność w wyniku nieodpowiedniego zorganizowania krycia. Krycie następuje, gdy suka znajduje się w rui i akceptuje samca. Czasem bywa jednak, że suka jest w rui ale pod wpływem stresu nie dopuszcza żadnego samca, bądź nie akceptuje wybranego dla niej samca a dopuszcza do siebie innego. Celem odpowiedniego zorganizowania krycia(określenia optymalnego czasu do zapłodnienia) przeprowadza się badanie złuszczonego nabłonka błony śluzowej pochwy. W zależności od fazy cyklu jajnikowego mamy taki a nie inny obraz mikroskopowy. Najdokładniejszym jednak badaniem służącym określeniu właściwego czasu do unasienniania suk jest badanie poziomu progesteronu.

Zaburzenia czynnościowe w narządzie rodnym obejmują:
» opóźnione dojrzewanie płciowe. U ras małych pierwsza cieczka powinna się pojawić do 24 miesięcy, u dużych do 30 miesiąca życia, a czas trwania anoestrus (okres bez rui) powinien być u ras małych nie dłuższy niż 12 miesięcy i 18miesięcy u suk ras dużych. Istnieją schematy postępowania (leczenia hormonalnego) u suk z ww. zaburzeniami z zaznaczeniem, że lepsze rezultaty uzyskuje się u suk, które już wcześniej wykazywały zewnętrzne objawy rui.
» ruję przedłużoną. Ww. zaburzenie występuje u różnych ras i zwykle dotyczy pierwszej rui. Wówczas to ruja trwająca normalnie ok.9 dni przedłuża się nawet do 28 dni. U starszych suk ruja przedłużona wynika najczęściej z obecności torbieli jajnika. Wdrożenie terapii przy tym zaburzeniu powinno poprzedzać wykluczenie ropomacicza (rozrost gruczołowo-torbielowaty macicy).
» pozorny cykl jajnikowy. Najczęściej dotyczy suk osiągających dojrzałość płciową. Objawy typu obrzęk sromu, częste oddawanie moczu, skąpa wydzielina krwista ze sromu poprzedzają jedynie właściwą ruję, która dopiero ma nastąpić. Pozornego cyklu jajnikowego w praktyce nie leczy się.
» cichą ruję tj. brak zewnętrznych objawów rui przy prawidłowo przebiegającej owulacji. W ww. przypadku wskazane jest raczej postępowanie diagnostyczne (cytologia, badanie hormonalne) celem wychwycenia momentu owulacji i przygotowania suki do krycia/inseminacji.
» niezakaźne ronienia i resorpcję płodów wywołane zaburzeniem hormonalnym dotyczącym ciałka żółtego. Terapia obejmuje leczenie hormonalne.
» torbiele jajników, które dotyczą głównie suk starszych. Torbiele jajników mogą wpływać na czas trwania rui-jej przedłużenie oraz niepłodność. W leczeniu torbieli podejmuje się postępowanie operacyjne lub farmakologiczne.

Choroby macicy-mogą mieć przebieg ostry lub chroniczny. Najczęściej mamy do czynienia z ropomaciczem (rozrost gruczołów błony śluzowej macicy i ich zwyrodnienie), będącym efektem zaburzeń hormonalnych jajników(przetrwałe pęcherzyki i torbiele jajnikowe). Choroby macicy dotyczą też ,choć relatywnie rzadziej ,suk po porodzie, u których z opóźnieniem dochodzi do obkurczania się macicy. Wtórna infekcja bakteryjna w obu tych przypadkach daje zapalenie macicy. Doświadczalne podawanie ropy do światła macicy nie daje rozwoju ropomacicza. Można je jednak wywołać podając progestageny (antykoncepcja). Zazwyczaj typowe ropomacicze rozwija się w fazie ciałka żółtego, stąd też często towarzyszy mu ciąża urojona. Przy ropomaciczu obserwować możemy wydzielinę ze szpary sromowej, bądź też jej brak, w zależności od stopnia rozwarcia szyjki macicznej. Najczęściej mamy też objawy ogólne tj. apatia, brak apetytu, zwykle wzmożone pragnienie, czasem gorączka, sporadycznie wymioty, u większych suk trudności ze wstawaniem na kończyny miedniczne. Poród nie zmniejsza ani nie zwiększa ryzyka zachorowania na ropomacicze. Tak samo brak jednoznacznego związku częstych ciąż urojonych z większym ryzykiem zachorowania na zapalenie macicy. Rozpoznanie stawiane jest na podstawie badania klinicznego ,badania krwi, usg lub rtg. W badaniu klinicznym objętość jamy brzusznej bywa powiększona, powłoki ciała napięte, jama brzuszna tkliwa, macica w różnym stopniu powiększona ,ale ze względu na napięcie powłok ciała często bywa trudna do oceny poprzez omacywanie. Srom przy ropomaciczu zwykle jest rozpulchniony, z wydzieliną ropną, gęstą, białawą, budyniowatą, brudno-krwistą lub bez wydzieliny (zamknięta szyjka macicy). W badaniu krwi zazwyczaj stwierdza się leukocytozę (podwyższony poziom krwinek białych), choć bywa, że liczba ww. krwinek jest obniżona lub prawidłowa przy długo trwającym procesie. Zmianie ulegać też mogą parametry wątrobowe, nerkowe, czerwonokrwinkowe. W badaniu rtg stwierdza się powiększony cień macicy, w badaniu usg pogrubienie ściany rogów macicy, powiększenie średnicy rogów czasem z guzowatymi zmianami.

Leczenie:
Przy ropomaciczu jak i wodomaciczu oraz guzach szyjki macicy najwłaściwszym postępowaniem jest zabieg usunięcia zmienionej macicy z jajnikami. Terapia farmakologiczna ropomacicza zarezerwowana jest dla tych suk, których właściciele z różnych względów nie chcą zabiegu, lub właściciel chce dalej rozmnażać sukę. Terapia farmakologiczna niesie jednak ze sobą duże ryzyko utraty zdrowia, życia suki, braku zapłodnienia u suk dopuszczanych/inseminowanych a będących w trakcie terapii, lub ronień u tych suk. Terapia farmakologiczna ma uzasadnienie przy prostych przypadkach zapalenia macicy tj. wycieki ropne z dróg rodnych ale bez przerostu ściany macicy oraz znacznego poszerzenia jej światła.Guzy szyjki macicy u suk występują sporadycznie i w związku z tym są rzadką przyczyną niepłodności u suk.Wodomacicze to macica wypełniona w różnym stopniu wodnistą/śluzowo-wodnistą wydzieliną. Schorzenie również rzadko występujące.

Choroby pochwy obejmują:
» zapalenie pochwy z mniej lub bardziej obfitymi wyciekami, przekrwieniem jej śluzówki, czasem obrzękiem warg sromowych, wylizywaniem okolicy pochwy przez sukę, bez zmian w dalszych odcinkach dróg rodnych.
» guzy pochwy występujące jako pojedyncze twory lub rozsiane zmiany, często obejmujące ujście zewnętrzne cewki moczowej. W zależności od charakteru zmiany przeprowadza się ewentualnie zabieg jej usunięcia.
» wypadnięcie pochwy najczęściej występujące w czasie trwania cieczki(wysoki poziom estrogenów). Wyjątkowo też schorzenie występuje w zaawansowanej ciąży. Wypadnięcie czyli wpuklenie ściany pochwy do jej światła na skutek zwiotczenia okolicznych tkanek. Doraźnie odprowadza się wypadniętą pochwę ,ale celem wyeliminowania nawrotów wypadania narządu przeprowadza się zabieg kastracji suki.
» uszkodzenie pochwy spotykane raczej w okresie poporodowym w postaci pęknięć. Rany pochwy opracowuje się chirurgicznie.

Niepłodność na tle infekcyjnym i inwazyjnym - choroby zakaźne przenoszone drogą krycia:
» bruceloza, czynnik patogenny: Brucella canis. Rzadka choroba przenoszona drogą krycia, ale też zarażenie może nastąpić wskutek kontaktu z poronionymi płodami, wydzieliną z dróg rodnych zarażonych zwierząt. Bakterie wydalane są z wydzieliną dróg rodnych, mlekiem, nasieniem i moczem samców. Do ronień dochodzi najczęściej między 41-55 dniem ciąży, ewentualnie szczenięta rodzą się martwe lub niezdolne do życia. Może też występować wczesna śmierć zarodków, obniżona płodność, niepłodność. W leczeniu stosuje się antybiotykoterapię, ale po leczeniu może wystąpić nosicielstwo, stąd zwierzęta z rozpoznaną chorobą powinny być co najmniej wykastrowane. Chore psy jako gatunek nie stanowią zagrożenia dla innych gatunków zwierząt gospodarskich, ale podobno są doświadczenia, że człowiek może ulec zakażeniu.
» inne choroby bakteryjne przenoszone drogą krycia wywołane głównie przez paciorkowce, gronkowce, bakterie kałowe dające ronienia, niepłodność. Leczenie polega na podawaniu antybiotyków.

choroby zakaźne o charakterze ogólnym tj. przenoszone na ogół innymi drogami niż krycie (toksoplazmoza, listerioza, parwowiroza, herpeswiroza, wirusowe zapalenie wątroby).
» Opisuje się przypadki suk zakażonych pierwotniakiem Toxoplasma gondi, które roniły lub rodziły martwe szczenięta. Zapobieganie chorobie to przede wszystkim unikanie surowego mięsa. Podejmuje się leczenie farmakologiczne.
» Listerioza to bardzo rzadka choroba bakteryjna mogąca powodować ronienia u suk. Istnieje leczenie farmakologiczne.
» Herpeswiroza to choroba wirusowa przebiegająca z ronieniem, rodzeniem martwych lub słabych szczeniąt. Choroba u szczeniąt do 2 tygodnia życia jest śmiertelna, przebiega z osłabieniem, brakiem odruchu ssania, objawami nerwowymi (m.in. ruchy wiosłowe). U starszych psów objawy kliniczne to zapalenie górnych dróg oddechowych, nawrotowa wysypka pęcherzykowa błony śluzowej pochwy. Brak celowanego leczenia ww. schorzenia, ale istnieją szczepionki przeciwko tej chorobie.



Laktomania u suk

Laktomania, określana też jako ciąża urojona, dotyczy suk nieskutecznie pokrytych jak i nie dopuszczonych do samca. Następują zmiany psychiczne i fizyczne gł. między 50-80 dniem od cieczki. Objawy zwykle utrzymują się 2-3 tyg. lub dłużej. Suka może przechodzić ciążę urojoną niezależnie od wieku, rasy, przebytej ciąży. Zjawisko występowania ciąży urojonej wynika z obniżenia poziomu progesteronu we krwi i wzrostu stężenia prolaktyny. Zależność hormonalna progesteron/prolaktyna przedstawia się podobnie u suk wysokociężarnych jak i będących w laktacji, stąd nazwa -ciąża, tyle że urojona. Objawy laktomanii: czasami właściciel w ogóle nie zauważa żadnych zmian w zachowaniu czy wyglądzie suki. Najczęstszymi objawami są jednak niepokój, wzmożony apetyt, przyrost masy ciała, budowanie gniazda do urojonego porodu, znoszenie zabawek (wyobrażenie szczeniąt), czasami ssanie brodawek sutkowych ,obrzęk gruczołu mlekowego, wyciek wydzieliny mlecznej lub mleko podobnej z brodawek sutkowych, obrzęk sromu. Przedłużająca się wydzielniczość gruczołu mlekowego może prowadzić do zmian guzowatych gruczołu, ropienia, ewentualnie nowotworzenia. Laktomania o łagodnym przebiegu nie wymaga leczenia(brak obrzęku gruczołu mlekowego, ewentualnie pojedyncze krople wodnistej wydzieliny z brodawek sutkowych). Typowa ciąża urojona z wyraźnymi objawami klinicznymi powinna być leczona.


Sztuczne unasiennianie suk

Stosowane zazwyczaj wówczas, gdy suka nie dopuszcza samca, przy znacznej różnicy w wielkości partnerów, dużej odległości między miejscami pobytu zwierząt, też przy osłabionym libido samca lub wręcz nadmiernym libido, gdy samiec oddaje nasienie jeszcze przed właściwą kopulacją. Nasienie od psów pobiera się poprzez masaż żołędzi prącia. Wskazana jest przy zabiegu obecność osoby, którą samiec zna. Stres związany z manipulacją, obcym miejscem, obcymi zapachami może skutkować brakiem ejakulacji. Najlepiej pobierać nasienie przy obecności suki w cieczce. W skład nasienia wchodzą 3 frakcje. Druga frakcja jest frakcją nasienną i ma zabarwienie mleczne, mleczno-wodniste. Pierwsza i trzecia frakcja to frakcje pochodzące z prostaty, klarowne, o zabarwieniu wodnistym. Frakcje pierwsza i trzecia zawierają substancje odżywcze dla plemników oraz (w zasadzie frakcja trzecia) nadają objętość nasieniu. Do inseminacji nasieniem świeżym (tj. pobranym od samca i na miejscu podanym do dróg rodnych samicy) używa się katetera i 5ml strzykawki. Nasienie deponowane jest okołoszyjkowo. Inseminacja powinna być powtórzona po 48h. Zabieg inseminacji powinno poprzedzać badanie wymazu cytologicznego z pochwy oraz zasadnicze badanie poziomu progesteronu u suki. Ww. badania mają za zadanie określenie najbardziej optymalnego czasu do przeprowadzenia inseminacji. Niejednokrotnie doprowadzane są do lecznicy suki, u których na zabieg inseminacji jest już za późno, tj. okres płodny w danej cieczce już się zakończył. Przed unasiennianiem powinno się przeprowadzić badanie ginekologiczne suki i andrologiczne samca. W naszej lecznicy przeprowadzamy inseminację nasieniem świeżym.


Hormonalna antykoncepcja u suk

Hormonalna antykoncepcja in. zapobieganie ciąży tj. uniemożliwienie połączenia się plemnika z komórką jajową. Stosuje się progestageny tj. pochodne progesteronu. Do najczęściej stosowanych progestagenów należą: octan medroksyprogesteronu(MAP), octan megestrolu (MA) oraz PRG -proligeston. Hormony te występują pod dwoma postaciami: tabletek lub jako długo działające preparaty iniekcyjne. Zaletą hormonalnej antykoncepcji jest jej odwracalność, przez co rozumie się powrót suk do rozrodu. Progestageny mają za zadanie hamowanie rozwoju pęcherzyków jajnikowych, zapobieganie owulacji, hamują objawy cieczkowe. Progestageny mają zastosowanie przy:

  • zapobieganiu cieczce,
  • przesunięciu cieczki
  • przerwaniu cieczki
  • zapobieganie cieczce- regularne podawanie progestagenów dające blokadę cyklu. Terapię rozpoczyna się w okresie spokoju płciowego (anoestrus) lub 2 miesiące po porodzie. Terapii hormonalnej nie powinno się wprowadzać u suk niedojrzałych płciowo.
  • przesunięcie cieczki. Czasami spodziewana cieczka zbiega się z podróżą właściciela, wystawą psów, polowaniem. Stosowanie hormonów w okresie anoestrus (spokoju płciowego)minimum 2 tyg. przed spodziewaną cieczką może dać jej przesunięcie o kilka tyg., miesięcy w zależności od zastosowanego preparatu. W przypadku stosowania tabletek podawanych codziennie, po ich odstawieniu, ruja pojawia się dość szybko, najczęściej po 1-2 tyg. W przypadku preparatów iniekcyjnych (jednokrotne podanie)ruja pojawia się zwykle po 4-6 miesiącach, ale czas ten w pojedynczych przypadkach może się wydłużyć do 2-3 lat.
  • przerywanie cieczki-służą do tego krótko działające progestageny podawane doustnie lub jeden z długo działających -proligeston. Podawanie tych preparatów powinno mieć miejsce w początkowej fazie rui (wczesne proestrus). Zwykle objawy cieczkowe ustępują po 2-3 dniach podawania tabletek, samą jednak terapię kontynuuje się przez następne kilka- kilkanaście dni. Po zakończeniu podawania tabletek kolejna ruja pojawia się z reguły 4-6tyg wcześniej niż wynikałoby to z kalendarza. Zbyt późne wdrożenie podawania hormonów tabletkowych daje najczęściej szybkie pojawienie się kolejnej cieczki w kilka dni od ich odstawienia. Trzeba też zaznaczyć ,że dawka progestagenu do przerwania cieczki powinna być wyższa niż do jej przesunięcia co niesie ze sobą wyższe ryzyko metropatii (zmian patologicznych macicy). W przypadku długo działającego progestagenu używanego do przerywania cieczki zwykle objawy rujowe ustępują po 5 dniach a kolejna ruja pojawia się zwykle po 3-9 miesiącach. Przez kilka dni (~7) od podania preparatu iniekcyjnego suki mogą być płodne. Zapłodnienie takiej suki niesie ze sobą ryzyko opóźnienia porodu, obumarcia płodów.

 

Generalnie powinno unikać się terapii hormonalnej zwłaszcza przy przerywaniu cieczki. Stosowane hormony zawsze niosą ze sobą ryzyko rozwinięcia się zapalenia macicy, guzów gruczołu mlekowego, cukrzycy.


Opracowała: lek.wet. Dominika Wielgosińska

Lecznica As 2012